Europa Occidental

Europa Occidental (pronunciau /eu'ɾopa.uθiden'tal/~/eu'ɾopa.oθiden'tal/, como "Europa Uzidental" u "Europa Ozidental" respectivament) ye una rechión cheografica situata en a parti occidental d'Europa, sobre l'ocián Atlantico. A división d'Europa en dos metatz, a occidental y a oriental se debió a razons historicas y no pas cheograficas. Dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, y mas que mas con o prencipio d'a Guerra Frida, o continent europeu quedó trestallato en dos rechions de diferent influencia politica.

Aragón ye situato en a Europa Occidental, a on que se consideran encluyitos os siguients estatos:

Europe-western-countries
Os estatos d'a Europa Occidental
Alans

Os alans fuoron un pueblo iranio y d'orichen sarmata que dica fins d'o sieglo IV yera establito en as estepas d'Europa Oriental a l'este d'os ostrogodos y a lo norte d'o Caucas. A fins d'o sieglo IV o suyo territorio fue invadito por os hunnos y muitos alans s'ixemenoron por Europa y Africa chunto con os pueblos chermanicos que invadioron o Imperio Román, encara que a diferencia d'os chermans nunca no formoron un estato propio en Europa Occidental. Una part d'os alans quedoron en o suyo territorio y atros rematoron en as costeras septentrionals d'o Caucas, on fundoron o reino d'Alania. Os alans caucasians d'a Edat Meya que quedoron dimpués d'a invasión mongol esdevinioron os osetas actuals. Part d'os alans caucasians medievals fuyoron d'os mongols con os cumans y se refuchioron primero en Moldavia (diocesi de Cumania), y dimpués en Hongría. Os emperadors paleologos d'o Imperio Bizantín feban servir a los alans como principals mercenarios quan tamién feban servir a los almogavars.

Antiga Grecia

L'Antiga Grecia, a Grecia Clasica u a Civilización Helenica son os nombres con que se conoixe o periodo d'a historia griega, mientres un milenio, dica la muerte d'Aleixandre lo Gran, escaicimiento que marcarba lo comencipio d'o periodo helenistico. L'Antiga Grecia ye considerata por os historiadors como l'alazet d'a cultura occidental. A cultura griega tenió una poderosa influencia en o Imperio Román, y en cheneral sobre tota la cultura occidental, sobre la quala ha influito y continua influindo, sobretot en a luenga, a politica, os sistemas educativos, a filosofía, a sciencia, l'arte y l'arquitectura d'o mundo moderno, estimulando lo Renaiximiento d'a Europa Occidental y mientres o neoclasicismo en os sieglos XVIII y XIX en Europa y America.

L'Antiga Grecia u Helada ye un termin emplegato ta referir-se a lo mundo de parla griega de l'antigüidat. Se refiere no nomás a la peninsula cheografica d'a Grecia moderna, tamién a totas las arias d'a cultura griega que fuoron colonizatas por os griegos:

Chipre y as islas d'o mar Echea, a costa d'Anatolia, Sicilia y o sud d'Italia (rechión conoixita allora como a Magna Grecia), antimás de diversos asentamientos y colonias d'os actuals estatos d'Albania, Bulgaria, Echipto, o sud de Francia, Libia, a costa mediterrania d'a Peninsula Iberica y Ucraína (a peninsula de Crimea). Tamién se bi incluye os territorios de l'anterior Imperio Persa Aquemenida dimpués d'as conquistas d'Aleixandre lo Gran.

Arte romanico

L'arte romanico estió o estilo predominant en Europa durant d'os sieglos XI, XII y parti d'o XIII.

L'arte romanico estió l'arte cristián, como agrupación de bells estilos diferents que heban estau emplegaus a l'alta edat meya (romans, prerromans, bizantins, chermanicos, arabes...), que plegó a unificar bellas trazas comuns a totas as suyas manifestacions. No estió pas producto d'una evolución local u vinclada clarament ta una nacionalidat concreta, si que se produció arredol de bells países, como Francia, Alemania, Italia u Espanya. En cadagún d'istos paises apareixió con matices propios, pero en totz ells se i manifestaban trazas comuns que fan d'o romanico o primer estilo artistico internacional d'ambito europeu.

Dica o sieglo VIII, bellas fitas historicas fación posible que s'extendillase un esviellamiento d'a cultura europea: A puyada a lo trono d'os Capetos en Francia, a consolidación d'o cristianismo, l'encomienzo d'a reconquiesta en a Peninsula Iberica, y fundamentalment, a naixencia d'as luengas romances arredol d'o viello Imperio Román, son as fitas que marcón iste surtimiento.

Sindembargo, o estilo artistico no puede considerar-se coderent dica arredol de l'anyo 1000, quan una corrient d'expansionismo cultural, y prou acomboyau d'una bonanza economica, fizo d'as sociedatz europeas occidentals puestos d'ebullición cultural, y una creiximiento demografico prou important obligó a xarticar nuevas tierras nuevas ta l'agricultura, menó t'a producción de grans escedents de producción que levaban ent'a obridura de viellos camins comercials arredol d'o continent europeu, o que portaba asociada a ubridura de camins de pelegrinación y comunicación cultural. En ixas envueltas, pues, tota Europa se trobaba capuzata en una fiebre de construcción; yera a hora an que s'heba pronunziau un nuevo estilo de construcción: o Romanico.

O termin romanico, como vocable que fa referencia ta l'estilo artistico, fue emplegau por primera vegada en 1820 por De Grabille, incluindo en iste termin tot l'arte que se i feba antis de l'arte gotico, dica a caita de l'Imperio Román d'Occident, por analochía con o termin "luengas romanicas"; asinas, l'arte romanico sustituye l'arte antigo d'a mesma manera que as luengas romances sustituyoron o latín.

Posteriorment, l'acepción d'o termin romanico se restrinchió ta l'arte que se feba en Europa occidental en os sieglos XI y XII, encara que hue bi ha bellas discrepancias arredol d'a exactitut de l'espacio y d'os tiempos que cubrió iste estilo.

T'a definición d'iste estilo arquitectonico, ye fundamental a reforma que fació a orden monacal cluniacense, como resultau d'una revisión en profundidat d'as órdens benedictinas. O monesterio de Clunyego, en Francia, establiu en 930, esdevenió en ista epoca o mas gran difusor d'ista reforma, fendo-ne una gran expansión y conseguindo que a traviés d'os suyos monesterios l'arte romanico se difundise por tota l'Europa cristiana.

Antes que Clunyego no capitalizase o extendillamiento d'o romanico, ya s'heba desembolicau en a rechión italiana de Como, igual como en os Pireneus espanyols y franceses, o que s'ha clamau Primer Romanico, especialment en o Pireneu catalán (provincias como Lleida u Chirona) y aragonés, an se troban muitos eixemplos (fundamentalment en Uesca) de construccions d'iste sub-estilo caracteristico.

Os mayestros de Como, con os suyos apariellos de madonería, a estructura d'una nau con as suyas populars "bandas lombardas", igual como as primeras vueltas de canón d'as ilesias aragonesas y catalanas, posaron as bases ta un rico desembolique de l'arquitectura romanica:

Piedra escuairada.Cabezeras de semitambor, garlanadas con arquetz y bandas ritmicament disposadas.Templos cuvillaus por vueltas de canón y forno.Naus amplas y alzatas, en comparanza con os antigos edificios prerromanicos.Pilonas como suporte.Escasa o denguna figuración escultorica.A epoca dorada d'o estilo, por a suya calidat y firmeza, s'extendilló t'a zaguera metat d'o sieglo XI y a primera d'o sieglo XII, plegau dende Francia y transmeso fundamentalment a las comarcas que trescruza o Camín de Sant Chaime.

As caracteristicas d'iste tiempo estioron:

Esculturas en as fronteras.Puertas d'arcada.Finestras muito labradas.Caneciellos.Actualment, belúns d'os millors eixemplos d'arquitectura romanica a gran escala se troban en Castiella y Leyón. Istos son:

A ciudat de Zamora, con mas de 40 molimentos romanicos.Os centros romanicos d'o norte de Burgos y Palencia.

Belchica

O Reino de Belchica (Koninkrijk België en neerlandés; Royaume de Belgique en francés; Königreich Belgien en alemán) ye un país de Europa Occidental. Muga con Países Baixos, Alemanya, Luxemburgo y Francia y ye uno d'os países fundadors d'a Unión Europea.

Belchica tien una población de más de 10.951.266 de presonas, en una superficie de 30.528 km² (2015).

Dolmen

Un dolmen, caseta de bruixas u losa os moros ye una costrucción megalitica feita con dos losas (ortostatos) fincatas en la tierra en posición vertical y una losa de cubierta refirmata sobre ellas en posición horizontal; tot ixo enronato, formando un tumulo. La parabra provién de lo bretón "mesa de piedra".

Bi n'ha en Europa Occidental, sobretot en la frontera atlantica, y las costruyoron en lo neolitico final y calcolitico. Lur función se crei que ye de sepulcre comunal, pero tamién se crei que puet estar una forma de sinyalar que lo terreno perteneix a la comunidat humana que apedeca los muertos en ixe dolmen.

Francia

Francia u Franza (en francés France u /fɹɑns/, fʁɑ̃s), oficialment a Republica Francesa (en francés République française, ʁepyblik fʁɑ̃sɛz) ye un estato constituito por una metropoli y por territorios d'Ultramar. Francia ye o estato más gran d'a Unión Europea; ye situato en a Europa occidental y muga a l'ueste con l'Ocián Atlantico; a lo norte con a canal d'a Manga, o paso de Calais –que a desepara d'o Reino Unito– y a mar d'o Norte; a l'este con Belchica, Luxemburgo, Alemanya, Suiza y Italia; y a lo sud con Andorra, Espanya, Mónegue y a mar Mediterrania. A Francia metropolitana ye formata, amás, por a isla de Corcega, en a Mediterrania, situata a lo norte d'a isla italiana de Cerdenya. Tamién encluye islas y territorios d'ultramar, repartitos arredol d'o mundo.

A suya población ye de 62.350.500 d'habitants, en una superficie de 674.843 km² y una densidat de población de 110 hab/km². Politicament, o país ye una republica presidencialista con capital en a ciudat de París. L'actual president ye François Hollande y o primer ministro ye Jean-Marc Ayrault. O país celebra a suya Fiesta nacional o día 14 de chulio, aniversario d'a presa d'a Bastilla en 1789, mientres a Revolución francesa.

Francia, entre totz os Estatos europeus, ye o más antigo en a suya constitución como tal, orichinalment un dominio reyal centrato en a Isla de Francia, y París en yera a capital. Actualment, Francia ye miembro d'o Consello d'Europa; ye un d'os países fundadors d'a Unión Europea, d'a eurozona y d'o espacio Schengen. Ye un d'os cinco miembros permanents d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas. Fa parti tamién d'a Unión latina, d'a Organización ta la Cooperación y o Desembolique Economico (OCDE), d'a Francofonía y d'o Grupo d'os ueito (G8). Melitarment, Francia ye miembro d'a Organización d'o Tractato de l'Atlantico Norte (OTAN) -se'n heba retirato en 1966 y tornó parcialment en 2002. A suya moneda ye o euro, que sustituyó a l'antigo franco francés.

O idioma francés ye o solo idioma oficial d'o país, encara que se i charran luengas propias en muitas rechions. Asinas, en l'antiga Occitania, que hue fa parte en a suya mayor parte de Francia, se i charra l'idioma occitán, y tamién se i charran o vasco (en Iparralde, o País Vasco francés), o bretón (en Bretanya), l'alemán (en Alsacia), l'idioma francoprovenzal (en Arpitania), o catalán (Pireneus Orientals) y l'idioma corso (en Corcega), amás d'una minoría de luenga italiana en Niza.

Francos

Os francos estioron un pueblo chermanico que s'orichinó por a fusión de diferents pueblos d'a ribera baixa d'o rio Rin y que encara que no participoron en as gran emigracions chermanicas de l'anyo 406 fuoron penetrando china chana en o norte de Galia. Yeran dividitos en dos brancas os francos salios y os francos ripuarios. Tenioron una cristianización tardana y estioron catolicos. Luitaban principalment a piet. Con o rei Clodoveu I dominoron quasi tota a Galia, que fue gobernada por dos dinastías francas: os merovinchios y os carolinchios. O estau formau por os francos esdevinió o més estable de tota Europa Occidental en l'alta Edat Meya, sobre tot con o rei Carles Magno. Os francos de Galia quedoron absorbius por a población galo-romana y esdevinioron franceses, os francos de Chermania esdevinioron a stämne franca d'os alemans.

Hongaros

Os hongaros (en hongaro magyarok) habitan en Hongría y zonas diferents paises mugants en a Cuenca Panonica. Se calcula que son 10,5 millons en Hongría (o 95 % d'a población), 2,5 millons en Rumanía, 400.000 en Voivodina (Serbia), y 3 millons en as zonas mugants d'Eslovaquia, Ucraína y Croacia. O numero d'hongaros en a diaspora luent d'Hongría se calcula en 2 millons repartitos por Estatos Unitos, Europa Occidental, Escandinavia y Australia. Parlan una luenga uralica d'a branca ugria con elementos turquicos. Son mayoritariament catolicos con minorías protestants.

Imperio Bizantín

O Imperio Bizantín (en griego Βυζαντινή Αυτοκρατορία, en aragonés y catalán medievals Romania) ye o termin emplegato en a Historiografía dende o sieglo XIX ta describir a parti d'o Imperio Román de cultura griega; por ixo tamién ye dito Imperio Román d'Orient. A suya existencia abraca tota la Edat Meya (sieglo IV - 1453) y teneba como capital a ciudat de Costantinoble. Formalment, yera a continidat d'a tradición d'o Imperio Román, de traza que os suyos emperadors continoron con a succesión d'os emperadors de Roma, preservando amás o legato cultural, politico y churidico imperial.

Por ixa preservación d'o legato cultural de l'Antiguidat, no nomás d'o legato d'o Imperio román sino tamién d'o legato de l'Antiga Grecia, o Imperio bizantín estió establidor d'un puent cultural, fendo posible que ixe herencio cultural se recibise en Europa Occidental quan rematoron as grans convulsions en ixos territorios dimpués d'as invasions barbaras y l'aparición d'os alazetz d'o estatos nacionals, y estando asinas posible de devantar, con aduya d'ixe herencio cultural, o Renaiximiento en Italia, sobre o qualo s'alazeta l'actual civilización occidental. No nomás ixo, sino que a traviés d'os suyos contactos con a filosofía y a sciencia desembolicatas en puestos como Bagdad u Caire dimpués d'a suya conquiesta por os musulmans, Bizancio estió tamién un puent entre Europa y Asia, papel que fació en a scena politica y cultural europea dica la suya cayita en mans d'os otomans en 1453.

Mientres a suya historia, que prencipia en o sieglo IV, o Imperio bizantín se trobó sozmeso a quantas variacions territorials, en Europa, en Asia y mesmo en Africa, por toda a cuenca d'a mar Mediterrania. Asinas, luitó contra as invasions de pueblos chermanicos y de pueblos eslavos en Europa, contra os vandalos en Africa y contra persans y otomans en Asia, rematando por esboldregar-se en 1453 dabant d'o Imperio Otomán. Bi habió periodos d'expansión mientres os qualos grans líders melitars (como Bilisario) conquirioron muitos territorios en Africa, en Asia, en Europa Occidental u en os Balcans, y tamién bi habió periodos en os qualos l'Imperio quasi plegó a desaparecer, como por eixemplo en 1204, quan os Cruzatos espulloron Constantinoble y proclamoron l'Imperio latín.

Latín

O latín ye una luenga orichinal d'o Latium (Italia). Yera a luenga oficial d'a Republica Romana y d'o Imperio Román. Actualment ye a luenga oficial d'a Ciudat d'o Vaticano. Encara que s'ha d'aclarir que o que clamamos latín, realment ye un estato antigo (o d'a edat clasica) d'una luenga, conservata nomás en a escritura durant quantos sieglos dimpués de que a luenga fablata ya s'aleixase d'a escrita en forma de quantos dialectos, d'os que dimpués naixioron as luengas romances. Istas variedatz charradas d'o latín las conoixemos como latín vulgar, un términ obsoleto ta os nuestros días.

Libro de Marco Polo

O Libro de Marco Polo narra os viaches de Marco Polo por Asia. Fue escrito en 1298 y tradueito a los principals idiomas escritos d'ixos tiempos en Europa Occidental, entre ellos l'aragonés.

Luengas romances

As luengas romances u luengas neolatinas son as que derivan d'o latín vulgar

Con a caita d'o Imperio Román, as diferents entidatz territorials, a gran distancia entre as partz, y a influencia d'as luengas locals o latín vulgar facioron que evolucionase t'as luengas romances.

Actualment son 20 luengas charratas por 900 millons de personas.

Museu d'o Louvre

O Museu d'o Louvre (Musée du Louvre en francés) ye un museu en a ciudat de París, a capital de Francia.

A seu d'o Museu, establito o 18 de noviembre de 1793 con a Revolución Francesa, ye o Palacio d'o Louvre, y tien una superficie de 210.000 m², d'os quals 60.600 m² son d'exposicions.As coleccions d'o Museu son universalistas, ye decir, bi ha amplas coleccions en o tiempo, dende l'Antigüidat dica 1848, y tamién en o espacio, con coleccions d'a Europa occidental, Grecia, Irán, Echipto u Orient Meyo. Respecto d'os contenitos, bi ha pintura, escultura, ceramica u obchectos arqueolochicos d'as debantditas culturas.

Con os suyos 8,3 millons de vesitas (2006) ye o Museu más vesitato d'o mundo.

Occident

Occidente (d'o latín occĭdens, "mesa de Sol, ueste"), amás de referir-se a o punto cardinal ueste, s'usa ta denominar a una zona d'o mundo (os países occidentals u mundo occidental) y a una cultura u conchunto de culturas (cultura occidental) y una civilización (civilización occidental). Cadagún d'ixes conceptos tiene una extensión diferent seguntes como se defina. En a suya definición mas restrictiva, se restrinche a la Europa Occidental tal como se definió entre a Edat Meya (a cristiandad latina). En a suya definición mas ampla, incluye a la practica totalidat d'o mundo actual, homocheneizato por a globalización.

Reforma protestant

Se conoixe como Reforma protestant y a vegatas siimplament como A Reforma a una serie de movimientos relichiosos que amaneixioron en o sieglo XVI, con a intención d'esviellar a Ilesia Catolica en a Europa Occidental. O prencipio d'a Reforma Protestant estió a publicación d'as 95 tesis de Martín Lutero. Encara que a intinción yera nomás prevocar una cambeyo en a Ilesia, se desvinió que os movimientos se deseparoron como grupos reformistas y s'establioron nuevas institucions, prencipalment, o luteranismo, o calvinismo y l'anabaptismo.

Reino d'Hongría

O Reino d'Hongría estió un estato creyato en a Cuenca Panonica en a Edat Meya por una clase dirichent hongara seguindo o modelo d'os estatos contemporanios d'Europa Occidental, con o catolicismo como relichión oficial. Os hongaros guerrers portadors d'a cultura d'as estepas y tengrianistas fuoron asimilando a los pueblos preexistents bien establitos eslavos y vlacos orichinando un pueblo hongaro sedentario y de relichión catolica habitador d'un estato prou fuerte como pa aturar muitas d'as incursions d'os pueblos invasors d'as estepas euroasiaticas, que ya no se podeban adrezar enta Europa Occidental y s'esbarraban t'o Imperio Bizantín. L'apocheu d'o Reino d'Hongría se produció quan o reinato de Matías Corvín.

Manimenos o Reino d'Hongría conoixió un periodo de parcial ocupación otomana, seguito d'un periodo baixo sobiranía Austriaca. Una revuelta nacionalista en o sieglo XIX condució a la formación d'un Reino d'Hongría u Transleithania dentro d'o Imperio Austro-hongaro. A esconfita d'o Imperio Austro-hongaro en a Primera Guerra Mundial significó a fin d'o Reino d'Hongría, encara que Hongría tornó a conoixer un periodo monarquico entre 1920 y 1946.

Renaiximiento

Renaiximiento ye o nombre dato a l'amplo movimiento a on se revilcó a cultura clasica y que se produció en Europa occidental en os sieglos XV y XVI. Os suyos prencipals exponents se troban en o campo d'as artes anque tamién tenió prou importancia en a literatura y as sciencias, tanto naturals como humanas.

O nombre Renaiximiento s'emplegó porque iste tornó a prener os elementos d'a cultura clasica. O termin procede d'a obra de Giorgio Vasari Vidas de pintors, escultors y arquitectos famosos, publicata en 1570, pero dica o sieglo XIX iste concepto no tien una ampla interpretación historico-artistica.

Manimenos, Vasari heba formulato una idea determinant, o nuevo naiximiento de l'arte antigo griego y román, que presuposaba una marcata consciencia historica individual, fenomeno nuevo de raso en l'actitut espiritual de l'artista.

Sinyoría

A senyoría ye una institución, propia d'a Edat Meya y la Edat Moderna en Europa Occidental, pareixita a lo feudo d'o Imperio Carolinchio. Ye una donación hereditaria de tierras y vasallos, incluita a churisdicción, data por monarcas a nobles u clerigos como pago por servicios ampratos u recompensa a meritos, pero por a suya simpla voluntat (mercé).

A pervivencia en o tiempo (dica o sieglo XIX) y o suyo caracter de base economica d'a posición social d'a nobleza, sobretot dimpués que perdese o poder politico, posoron a la senyoría en o eixe que articulaba os sistemas social, economico, y politico, por o que puet considerar-se que tot ixo feba part d'un rechimen sinyorial que caracterizó a l'Antigo Rechimen en estatos como Espanya. Fue abolito por a Constitución de 1812.

Visigodos

Os visigodos estioron un pueblo chermanico. Son a branca occidental d'os godos y ocupaban antes d'a invasión hunna un territorio que correspondeba d'alto u baixo a l'antiga Dacia. En os tiempos d'as primeras invasions d'o Imperio Román os visigodos emigroron ta Europa Occidental, on facioron liga con o Imperio Román d'Occident contra atros pueblos chermanicos invasors y contra os hunnos. Os visigodos aduyoron a los romans a forachitar a los vandalos y alans d'Hispania y a vencer a Atila en a batalla d'os Campos Catalaunicos. Os visigodos formoron un primer estato en o sud d'a Galia con capital en Tolosa y dimpués en fuoron forachitatos ta Hispania y formoron un estato visigodo con capital en Toledo que duró dica a invasión musulmana. Dimpués d'a invasión musulmana bells visigodos podioron conseguir alianzas u pactos con os musulmans y controlar d'esta traza localment os suyos territorios, como estió o caso d'o conte Casio, o fundador d'a dinastía Banu Qasi. Con o tiempo s'asimiloron a la clase dirichent musulmana u emigroron enta a Gallaecia u Cantabria. Os visigodos estioron arrians més tiempo que atros pueblos chermanicos.

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.