Edat de Bronze

A Edat de Bronze ye un periodo d'o desarrollo d'a cevilización caracterizato por que a metalurchia más enantata ha desenvolicato as tecnicas d'extracción d'o cobre d'os minerals y en fa aleyacions ta consiguir bronze. A Edat de Bronze fa parte d'a prehistoria y viene dimpués d'o Neolitico en a mayor parti d'o mundo.

A calendata exacta de plagata a la Edat de Bronze cambea pendendo d'a cultura y puesto d'o mundo. A Edat de Bronze se sitúa cheneralment en Europa entre o 1800 aC y o 700 aC dividita en tres fases:

  • Bronze Antigo, d'o 1800 a lo 1500 aC.
  • Bronze Meyo, d'o 1500 a lo 1200 aC.
  • Bronze Final, d'o 1200 a lo 700 aC.

Por atra parti, en o Orient Proximo s'han establito as siguients calendatas:

  • Bronze Antigo, d'o 3500 a lo 2000 aC.
  • Bronze Meyo, d'o 2000 a lo 1600 aC.
  • Bronze Final, d'o 1600 a lo 1200 aC.

Tamién ye frequent atra división por cambios tecnolochicos y no simplament por cambios socials en a que a edat de bronze fa parti d'a Edat d'os metals, situata dimpués d'o Calcolitico u Edat de l'arambre y antis d'a Edat de fierro.

Bronze Ax Messara Crete
Doble estral d'a Edat de Bronze, Messara, Creta (Grecia).
Collier de Penne
Collar de Penne (Museu de Tolosa).

Vinclos externos

Almofalla

Almofalla (Almohaja en castellán) ye un municipio d'a provincia de Teruel, situato en a comarca d'a Comunidat de Teruel. A suya población yera de 30 habitants (2005), en una superficie de 25,3 km².

Asia

Asia ye una d'as partis que, chunto con Europa, forma o supracontinent d'Eurasia. Ye una d'as mayors arias cheograficas d'o planeta Tierra, y s'estendilla en a metat oriental d'o hemisferio norte, dende l'Ocián Glacial Arctico por o norte dica l'Ocián Indico por o sud. Por l'este arriba dica l'Ocián Pacifico y por l'ueste dica os Monts Urals y o Caucaso, mugando tamién con a mar Roya, a mar Echea, o estreito d'os Dardanelos, a mar de Marmara, o Bosforo, a mar Negra y a mar Caspia. Ye deseparata d'America por o estreito de Bering, y d'Africa por a canal de Suez. En fer parte en realidat d'una continidat cheografica con Europa, que formalment puet definir-se como una peninsula chigant d'Asia, puet considerar-se que a noción d'Asia ye mas que mas una noción cultural y no pas cheografica.

En as suyas mugas tradicionals, Asia tien una población de 3.879.000.000 d'habitants (ye o continent con una población mas gran, con alto u baxo o 60% d'a población mundial) en una superficie de 44.579.000 km² (tamién ye o continent mas gran por superficie, con alto u baixo o 30% d'o total d'as tierras emerchitas), con una densidat de población de 89 hab/km². Tamién se troba en Asia (concretament en China) o puesto situato mas luent d'a costa, que se troba a una distancia de 2.648 km d'a mar, y o puesto de mayor altaria d'o mundo, o monte Everest, con 8.848 metros d'altaria.

Gosa trastallar-se en as siguients divisions cheograficas: Asia Meridional u Asia d'o Norte, Asia Occidental u Asia de l'Este, Asia Central, Asia Septentrional u Asia d'o Norte y Sudeste d'Asia.

Bronze

O bronze ye qualsiquiera d'as diferents aleyacions composatas mas que mas por arambre y estanyo. Ni os bronzes modernos ni os antigos contienen nomas istos dos metals. O bronze ye mas resistent y cerenyo que qualsiquier atra aleyación común, excepto l'acero, a o que supera en resistencia a la corrosión y facilidat de lubricación. Por iste motivo suposó un important abance tecnolochico que dió nombre a la Edat d'o Bronze.

O bronze se conoixe dende l'antigüidat. Os griegos y os romans adhibioron sen, plomo y plata a las aleyacions de bronze ta emplegar-los en ainas, armas, monedas y obchectos d'arte.

O sen, o plomo y atros metals se troban ocasionalment en o bronze que actualment se fabrica. As propiedatz d'o bronze varian seguntes os suyos components. Asinas, quan contiene a o menos un 10% d'estanyo, l'aleyación ye cerenya y tien un punto de fusión baixo. Os nombres d'as variedatz d'o bronze provienen d'os components adicionals, como por eixemplo, o bronze d'aluminio, o bronze de manganeso, u o bronze de fosforo. O bronze moderno se fa servir en a fabricación d'instrumentos musicals.

Por eixemplo, as composicions quimicas de dos tipos de bronze de fosforo son as siguients:

Bronze C521:

Cu (Arambre): 91,8%

Sn (Estanyo): 8%

P (Fosforo): 0,2%

Bronze C510:

Sn (Estanyo): 5%

P (Fosforo): 0,2%

Cu (Arambre): 94,8%

Cabezo del Sillón

O cabezo del Sillón ye un mont de 601 metros d'altaria situau en a provincia de Zaragoza.

En a suya cima se pueden trobar as enrunas d'un castiello y un asentamiento de zaguerías d'a Edat de Bronze.

Camariellas

Camariellas (Camarillas en castellán) ye un municipio de la provincia de Teruel, situato en la comarca d'a Comunidat de Teruel. La suya población yera de 112 habitants (2009), en una superficie de 50,50 km².

Campodarbe

Campodarbe ye un lugar d'o municipio de Boltanya, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 6 habitants.

Campos d'urnas catalano-aragoneses

La cultura de los campos d'urnas s'extendió dende lo Lenguadoc ta Catalunya y la Val de l'Ebro en lo periodo final de la Edat de Bronze, pervivindo encara en la primera Edat de Fierro.

Cedriellas

Cedriellas (Cedrillas en castellán), ye un municipio de la provincia de Teruel, situato en la comarca de la Comunidat de Teruel. La suya población ye de 547 habitants (2006), en una superficie de 73,6 km².

Cultura d'os campos d'urnas

La cultura de los campos d'urnas (1300 aC-750 aC) estió una cultura tardana de la Edat de Bronze de Centroeuropa que s'estendilló dica Europa occidental, incluindo la Val de l'Ebro. Prene nombre de lo costumbre de cremar los muertos y meter lurs cenisas en urnas, que se apedecan en un campo. La cultura de los campos d'urnas ye chusto dimpués de la cultura de los Tumulos centroeuropea y chusto antes de la cultura de Hallstätt, que ye ya de la primera Edat de Fierro.

Cultura nurachica

A cultura nurachica va naixer arredol de o 1700 antes d'a nuestra era en a isla de Cerdenya (edat de Bronce media). A civilización nurachica abraca un período que va dende a edat de bronce dica o sieglo II.

O suyo nombre ye derivau de os nuragas, (nuraghe) que yeran torrazas feita a piedra ixeca y cerrando as copulas por o sistema d'acercamiento. Los nuragas son os repuis más grans y millors conservaus en Europa d'una cultura megalitica. Más de 7.000 d'estas construccions son ixemenadas per toda Cerdenya, muitas en un estau de conservación sorprendent.

A suya funcionalidat en primerías se pensaba yera relichiosa, quan en o sieglo XIX i heba poca información d'esta cultura, hue os estudios son d'acuerdo en atorgar una funcionalidat civil a las torres y una funcionalidat funeraria a las clamadas "fuesas de chigants", corredors funerarios de qualques metros con grans losangas debantadas y decoradas.

Se divide esta cultura en dos periodos en función de a tipolochía de construccions y o tiempo cronolochico:

Protonuragos.

Nuragos.O periodo protonurago se caracteriza por construccions más chicotas y sin as amplas cambras interiors pero con largos corredors.

O periodo nurago, ye o más prolifico en construccions, altrizas torres de grans alazetz, tamién clamadas tholos. Os nurague d'este periodo son torrazas troncoconicas feitas con zaborros y cantals de diferent tamanyo que se van ficando de forma progresiva, en construcción a piedra ixeca, fendo dentro bobidas por aproximación de fileras. Dentro bi ha una u más cambras y tienen una entrada a ran de suelo. Por un estreito sistema d'escalerons en piedra, se puya por dentro enta o terrau. S'ha puesto trobar nuragos con restanyos ta liquidos, foradiecos ta alzar materials u ferramienta y alborins. Tot esta fa pensar en emplegos civils y no pas relichiosos de os nuragos.

Dica zaguerías de o sieglo XIX os monumentos de a cultura nurachica estioron intactos, pero o Gubierno Italiano autorizó a demolición de muitas torres ta fer barraballa ta o rete viario y a construcción d'ilesias y güegas de campos con a clamada lei "chudende".

Edat de Fierro

A Edat de Fierro ye un periodo d'o desarrollo d'a civilización que se caracteriza por o emplego d'o fierro como metal, ye a zaguera d'as edats tecnolochicas que fan parti d'a Edat d'os metals, a continación d'a Edat de bronze. En Europa, o suyo uso se creye importato d'orient, bi ha diferents culturas d'a Edat de Fierro, que cronolochicament se dividen en Primera Edat de Fierro y Segunda Edat de Fierro. O desembolique y aparición d'estas culturas no siempre se puet explicar por migracions, como tradicionalment s'ha considerato.

Edat de Piedra

A Edat de Piedra ye una etapa d'a prehistoria. En a Edat de Piedra bi ha dos epocas importants, o paleolitico (significa piedra antiga) y o neolitico (significa piedra nueva). Recientment se'n fa una división més precisa: paleolitico, mesolitico (formato a partir de piedra y entremeyo) y neolitico.

A Edat de Piedra prencipia con os primers hominidos d'o chenero homo dende que entretalloron a piedra (ta bells scientificos l'homo habilis), agora fa entre 1,9 y 1,6 millons d'anyos. A la Edat de Piedra le siguió a Edat de Bronze, que pendendo d'as zonas se desarrolla entre o 6000 y o 2500 aC.

O paleolitico ye a epoca d'os cazataires y d'a cullita de fruitas, troncas y canyas, d'os humans nomadas y d'a utilización d'ainas feitas con piedra y uesos. Os humans d'o paleolitico tamién prencipioron a dar explicacions machicas a bellas cosas que les escayeceban: temas como a vida y a muerte empecipiaban a ser explicatas por os bruixos d'as tribus a traviés de rituals.

Estela de Luna

La Estela de Luna ye una estela funeraria de la edat de Bronze trobata en Luna (Aragón) y que ye unica porque perteneixe a un tipo d'estelas propio de lo sudueste de la Peninsula Iberica.

Ye una estela con forma d'hombre u antropomorfa, y recibió en su cara anterior los gravatos d'un escudo u escotadura en V y una lira u phormix, que presenta un numero elevato de cuerdas. Este tipo d'estelas ye una rareza en la Val de l'Ebro, y totas las atras de lo suyo mesmo tipo se troban en Estremadura y arredol, basando-sen en modelos fenicios.

La presencia de la lira fa pensar en cantas u composicions poeticas, talment epicas que se cantarían en cerimonias u celebracions.

Estral

Iste articlo ye sobre a ferramienta. Ta la organizazión chovenil se veiga Astral (Mozardalla)

A estral u astral (d'o latín DEXTRALE, prenunciata as'tɾal~es'tɾal (AFI)) ye una ferramienta emplegata ta fustiar, picar y treballar a fusta en cheneral, consistent d'una fuella u tozuel de fierro u acero de ripa esmolata enchascata sobre un astil de fusta.

Enguán s'emplegan tipicament ta vulcar y esbrozar árbols u fer a picada, anque en o pasato s'heban emplegato a sobén como armas de guerra u caza, dende lo neolitico, habendo-se desarrollato prous modelos diferents d'ixas estrals de guerra en l'antiguedat, mesmo belunas ta arrullar-las contra os enemigos. Os bombers en emplegan ta espaldar as puertas u finestras ta poder dentrar en os edificios. Tamién n'i ha que s'emplegan en determinatos esportes, como ye lo caso d'os aizcolaris d'o País Vasco, u os arrulladors d'estrals esportivos.

Os orichens historicos d'as estrals s'han de mirar segurament en a prehistoria. Piedras de pedrenya tallatas talment con forma d'almendra u altras de diorita u basalto politas per uno u os dos costatos suyos, yeran fuertament enligatas en un astil de fusta con un ligallo estreito, cheneralment en posición perpendicular (formando bell anglo recto) con o palo. Probablement istas primeras estrals no serviban que como armas en a luita contra altras presonas u animals salvaches. En relación con ista primitiva función d'as estrals, se troba encara huei estrals-martiello en es paises nordicos d'arquitectura relacionatas con as estrals modernas, pero que teneban función ornamental dica no fa guaires anyadas. Herencio linguistico d'as estrals de piedra neoliticas ye que en vasco o nombre d'a estral ye muito pareixito a harri que significa "piedra".

En a Edat de Bronze las fabricaban de fierro u cobre de forma semellant a las neoliticas. As estrals de cobre yeran ligatas en un palo igual que las més antigas, meyant esberlas y una ansa que las heba de mantener unitas ta l'astil. Persas y echipcians en heban feto de fierro y bronze como armas, perque se n'han trobato eixemplos en bellas tumbas faraonicas y altras amaneixen representatas en pinturas. Tamién fuoron emplegatas per os pueblos prehelenos tal como s'ha amostrato en os chacimientos de Troya.

Os griegos no en fayoron guaire uso, pero ta os romans estió una arma destacata dintro d'os exercitos, os quals la emplegoron como equipamiento t'as tropas auxiliars y como distintivo d'os lictors, os quals en heban portiato de dos cantos mesas adintro d'as suyas fasces. Estió, amés, arma d'os chermanos, en especial d'os francos y entre tota la Alta Edat Meyana estió un arma muito emplegata per gran parte d'os exercitos europeus, mientres que manteneba similaridatz abundants con as ferramientas d'o mesmo nombre. Dende fins d'o sieglo XIV la evolución d'as estrals de guerra las ha levato enta disenyos més elaboratos que no as de treballo, prenendo la forma d'una astral de dople canto en o caso d'as primeras que gosaba a cullir-se en l'alto d'un astil més similar a la uno d'una lanza, escomenzando-se en ixes anyos a epoca en que s'emplegoron més que més como las alabardas. Arredol d'a segunda metat d'o sieglo XVII deixó d'estar una arma popular d'entre os exercitos de tierra, y quedó només emplegata en as batallas navals, a on dica bien dentrato lo sieglo XIX se continó fendo-la servir. Ixa forma peculiar yera clamata estral d'abordamiento.

Europa

Europa ye una d'as grans peninsulas d'Eurasia, a la que por un regular y por razons historicas se considera un continent por si mesma. Europa s'estendilla por a metat oriental de l'Hemisferio Norte, dende l'Ocián Glacial Arctico por o norte dica a Mar Mediterrania por o sud. Por l'ueste, arriba dica l'Ocián Atlantico, y por l'este, dica os Monts Urals.

Ye unita (y a la vegata deseparata) d'Asia por os monts Urals a l'este, en una linia que contina por o Caucas, a mar Negra, o Bosforo, a mar de Marmara, os Dardanelos, a mar Echea y a mar Mediterrania. Antiparte, ye deseparata d'Africa por a mar Mediterrania, estando o estreito de Chibraltar a l'ueste a on que istos dos continents se troban más amanatos. En fan parte quantas islas amanatas a o continent, como as islas britanicas (isla de Gran Bretanya y isla d'Irlanda) y as islas Feroe en a mar d'o Norte y l'Ocián Atlantico, u Corcega, Secilia, Cerdenya y Creta en a mar Mediterrania. Tamién se considera que en fa parte a isla d'Islandia, encara que ye mas amanata a America, deseparata nomás de Gronlandia por o estreito de Dinamarca.

O continent europeu tien una superficie de 10.180.000 km², estando o seiseno d'os siet continents por a suya superficie, y una población de 731.000.000 d'habitants (o tercero d'os continents por a suya población), con una densidat de población de 70 hab/km². Cal parar cuenta, sindembargo, que dende a segunda meitat d'o sieglo XX a tasa de creixencia d'a población en Europa ye menor que en atros continents, reducindo-se asinas o suyo peso demografico global en o total d'a población mundial.

Ye un continent con una gran importancia historica, en estar no nomás uno d'os puestos d'orichen de quantas cevilizacions como l'Antiga Grecia u l'Antiga Roma, sino tamién a on que se fació a revolución scientifica d'os sieglos XIV y XV que fació que dica o sieglo XIX quasi todos os territorios d'os atros continents quedasen dominatos por potencias europeas, por medio d'o Colonialismo.

Mientres o sieglo XX Europa perdió parte d'a suya potencia, sustituita por os nuevos poders economicos y melitars emerchents, Estatos Unitos y a Unión Sovietica, como conseqüencia d'a Primera Guerra Mundial y d'a Segunda Guerra Mundial, continando o continent dividito en dos bloques diferenciatos mientres a Guerra Fría. En rematar ista zaguera situación, a Unión Europea, un organismo supranacional establito quan remató a Segunda Guerra Mundial, enampló muito as suyas mugas enta l'este, con antigos países miembros d'o Pacto de Varsovia que d'antis mas yeran aliatos d'os sovieticos.

Galv

Galb (Galve en castellán) ye un municipio de la provincia de Teruel, situato en la comarca de la Comunidat de Teruel. La suya población yera de 154 habitants (2010), en una superficie de 61,90 km².

Megalito

Se conoix en l'Arqueolochía y en a Historia con o nombre de megalito (d'o griego megas μέγας, "gran", y lithos λίθος, "piedra") a un molimento relacionato con o megalitismo y formato por una u quantas piedras de gran tamanyo, devantatas por l'hombre en a Prehistoria, sin fer servir garra traza de cimento ta tener a estructura devantata.

Sindembargo, encara que en un sentito amplo a parola pueda fer-se servir ta designar quantas trazas de construccions estendillatas por o mundo en quantos mometos historicos, o suyo sentito scientifico preciso se refiere nomás que a los molimentos que se devantoron mientres o Neolitico, o Calcolitico u a vegetas mientres a Edat de Bronze, seguntes a redolada.

Prehistoria

A Prehistoria (d'o latín præ, antis de, y o griego ιστορία, historia) ye un periodo historico, definito como o periodo entre l'aparición d'a Humanidat y l'aparición d'a escritura, quan se dentraría en a Historia. Sindembargo, ista definición ye asobén obchecto de descusions por a sciencia que en fa o suyo estudeyo, a Prehistoria, clamata igual que l'obchecto d'estudeyo.

L'orichen d'o termin ye quan Paul Tournal inventó a parola Pré-historique ta referir-se a troballas arqueolochicas que heba feito en espelungas en a rechión d'Occitania. Esdevenió una parola popular en francés arredol d'os anyos 1830 ta fer referencia a o periodo historico d'antis d'a escritura, y apareix en anglés, emplegato por Daniel Wilson, en 1851, ta escampar-se dimpués por atras luengas.

Teruel

Teruel (prenunciato en aragonés ter'.wel y en castellán te.'rwel) ye una ciudat d'Aragón, situata en a zona centro-oriental d'a peninsula Iberica, capital d'a provincia d'o mesmo nombre y d'a comarca d'a Comunidat de Teruel. Con una población de 35.675 habitants (2014), ye a capital de provincia menos poblata d'Espanya. Se troba en o forcallo d'os ríos Guadalaviar y Alfambra. O suyo clima se caracteriza por hibiernos fredos y veranos calidos y xutos.

A ciudat de Teruel tien una luenga historia, que prencipia con as primeras poblacions estables en a zona mientres a Edat de Bronze, con presencia luego d'os pueblos celtibers y de l'Antiga Roma, dica plegar a lo establimiento d'a ciudat en a Edat Meya (1141) por o rei Alifonso II d'Aragón, quan l'adhibió a lo reino d'Aragón. Estió una ciudat ubierta, con muita influencia d'os ganaders que feban a transuancia enta o reino de Valencia, encara que continó estando una ciudat de tamanyo chicot, dica esdevenir en 1833 capital d'a nueva provincia de Teruel, en establir-se en Espanya a nueva división territorial en provincias. En a Guerra Civil Espanyola a ciudat estió o scenario d'a batalla de Teruel, una d'as más importants batallas d'a guerra en territorio aragonés.

Ye especialment conoixita por os suyos pernils y o suyo arte mudéchar, y reconoixita por a UNESCO como Patrimonio Común d'a Humanidat.

A suya fiesta mayor se celebra o lunes más cercano a o 10 de chulio (Sant Cristoval) conoixita como a Vaquilla del Ángel por as vaquetas. As fiestas se caracterizan por os pasavillas musicals (charangas), bailes nocturnos y toros ensogatos por as carreras d'o centro d'a ciudat.

Entre os suyos atractivos toristicos se troban as suyas edificacions mudéchars, o mausoleu d'os aimants de Teruel, o centro paleontolochico Dinópolis y una gran riqueza natural. O suyo arte mudéchar fa remerar o suyo pasato multicultural. Os molimentos más destacatos d'iste estilo son a Ilesia de Santa María, Seu d'a diocesi de Teruel, as torres de O Salvador, Sant Martín y Sant Per, a los pietz d'a que se troba a ilesia que tien o mesmo nombre, tamién d'arte mudéchar.

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.