Cultura

A cultura se puede definir de diversas manieras, pero alazetalment se refiere зззйййййa :

  • Conchunto d'os conoiximientos que premiten desembolicar un chuicio cretico.
  • Conchunto d'os modos de vida y costumbres, asinas como d'os conoiximientos y grau de desembolique artistico, scientifico, industrial, en una determinata epoca, grupo social, ecetra.

Clasificación

En forma más detallada a cultura se clasifica, d'alcuerdo a as suyas definicions en:

  • Topica: A cultura ye una lista de topicos u categorías, tals como organización social, relichión u economía.
  • Historica: A cultura ye o herencio social, u a tradición, que se trasmete a las esdevenideras cheneracions.
  • Comportamental: A cultura ye o comportamiento humán truxau y aprendiu, un modo de vida.
  • Normativa: A cultura son ideyals, avalues, u reglas ta vivir.
  • Funcional: A cultura ye a maniera que os sers humans solucionan problemas d'adaptación a lo ambient u a la vida en común.
  • Mental: A cultura ye un complexo de ideyas, u l'habitos aprendius, que inhiben empentas y distinguen a la chent d'os animals.
  • Estrutural: A cultura consiste en ideyas, simbolos, u comportamientos, modelaus u pautaus y interrelacionaus.
  • Simbolico: A cultura s'alazeta en os significaus arbitrariament asignaus que son truxaus por una sociedat.

(John H. Bodley, An Anthropological Perspective)

Evolución d'o concepto de cultura

L'antropolochía como sciencia social ha estau a disciplina que cheneralment ha efectuato estudios sobre a cultura, referitos a a suya definición, o suyo significau como enanto social y dentro d'una sociedat determinata, asinas como a descripción scientifica d'a cultura d'una sociedat.

O tema d'a Cultura popular como artes, tradicións, emplegos y costumbres ye en o articulo Artes y tradicións populars.

O significau muderno y en evolucion d'as nuevas tecnolochías ha creyato lo termin cibercultura, que ye o replega d'os cambeos en a sociedat civil: formas de treballar y medios de producción; en si mesmo ye un concepto evolutivo porque cada vegada albarca mas campos dende a información y a documentación -funcional-, que ye o más reconoixito, dica un nuevo humanismo -estructural-.

A fuga d'os movimientos migratorios ha emplantillau a cultura como espardidura y dimpués asimilación d'avalues materials y espirituals, estando as influencias mutuas y creyando un hibrido de dos u más culturas con a suyo expresión en o luengache, a gastronomía, o culto relichioso, as artes populars, o folclore..., si se dan as menas propicias t'a asimilación como serán: exposición continada a os eventos socials y bella mena d'intrés u semellanza entre os grupos diversos. Puede pensar-se que a suya influencia en os cambeos socials, a tenor d'a realidat observable, ye poco relevant, talment porque no bi ha intrés u semellanza entre os grupos a causa d'una insuficient exposición.

A Organización d'as Nacions Unitas t'a Educación, a Sciencia y a Cultura (UNESCO), ha proposato un plan de protección d'os cabals culturals d'o mundo, a traviés d'a Convención sobre a Protección d'o Patrimonio Mundial Cultural y Natural, hemologato en 1972. Presenta una lista de cabals que pertocan a lo Patrimonio Mundial, más conoixito como Patrimonio d'a Humanidat.

Culturas d'o mundo

Culturas americanas

Mesoamericanas:

  • Cultura olmeca.
  • Cultura azteca.
  • Cultura maya.
  • Cultura Tolteca.
  • Cultura Huaxteca.
  • Cultura Purepecha.
  • Cultura Mixteca.
  • Cultura Zapoteca.

Sudamericanas:

Culturas europeas

Culturas asiaticas

Meyo Orient:

Culturas africanas

Vinclos externos

Aragón

Iste articlo tracta sobre a Comunidat Autonoma d'Aragón. Ta atros emplegos se veiga Aragón (desambigación).

Aragón ye un país situato en lo norte d'a Peninsula Iberica y que comprende o trampo central d'a val de l'Ebro. O suyo territorio ye lo de l'antigo Reino d'Aragón, que fue acotolato en 1707 con os Decretos de Nueva Planta. Actualment fa parti d'o Estato Espanyol como Comunidat Autonoma, seguntes o suyo Estatuto d'Autonomía (Lei Organica d'o Estato Espanyol), que li atorga o caracter de "nacionalidat".

Culturalment a Cuenca de l'Ebro, mesmo antes d'existir Aragón, ye una zona de trobata y crucillata d'hombres y elementos culturals d'a Meseta, Levant y Sud de Francia. Oficialment, muga con as comunidatz autonomas de Castiella-La Mancha, Castiella y Leyón, Catalunya, A Riocha, Navarra y Comunidat Valenciana y tamién con l'estato de Francia.

O Reino d'Aragón con o Condato de Barcelona (Catalunya) formoron a Corona d'Aragón en o sieglo XII, encara asinas continó estando independient conservando totas as suyas institucions, fueros y dreitos dica a Guerra de Succesión Espanyola en o sieglo XVIII. Dende 1978 ye una comunidat autonoma espanyola, composata por as provincias de Uesca, Teruel y Zaragoza, y que s'articula en 33 comarcas. A suya capital ye a ciudat de Zaragoza.

Dende o 5 de chulio de 2015, Javier Lambán ye o president d'Aragón.

En Aragón se charran actualment tres idiomas, d'os qualos nomás que aragonés y catalán son luengas propias:

L'aragonés se charra en o norte d'a comunidat autonoma. En o pasato se fablaba tamién en lo centro y lo sud d'Aragón.

O castellán ye a luenga oficial, y se charra en tot o territorio aragonés mezclato con rasgos mesmos. A mayoría d'istos rasgos son repuis de l'aragonés, que se'n fuoron perdendo de manera progresiva dende o sieglo XV por l'espardidura d'o castellán.

O catalán se charra en as comarcas orientals d'Aragón.

Arte gotico

Con o nombre d'Arte gotico se fa referencia a un estilo artistico present en a cultura europea dende a segunda mitad d'o sieglo XII u principios d'o sieglo XIII dica o sieglo XV u sieglo XVI, sustituindo a l'arte romanico y sendo sustituito por l'Arte barroco.

Naixito en a rechión de París en relación con a construcción de nuevas seus con una nueva concepción arquitectonica, l'estilo se difundió ta os territorios d'o Sacro Imperio Román Chermanico, islas Britanicas, Italia, Corona d'Aragón, Navarra, reino de Castiella y Portugal, con caracteristicas y peculiaridatz diferents seguntes as diferents rechions.

Naixito en l'ambito de l'arquitectura, l'arte gotico habió tamién manifestacions en a pintura u l'escultura.

Barcelona

Iste articlo ye sobre a ciudat catalana de Barcelona. Ta la ciudat venezolana se veiga Barcelona (Venezuela).Barcelona (en catalán y castellán Barcelona) ye una ciudat espanyola, capital de Catalunya, d'a provincia de Barcelona y d'a comarca d'o Barcelonés. Ye situada chunto a la mar Mediterrania, a unos 160 km de distancia a lo sud d'os Pireneus y d'a muga con Francia, en una planeta mugant a l'este por a mar, a l'ueste por a ralla litoral (Sarra de Collserola), a lo sud por o río Llobregat y a lo norte por o río Besòs.

Tien una población de 1.505.000 habitants en o suyo termin municipal y de 5.117.000 en toda a provincia. Barcelona y a suya aria metropolitana forman o segundo nuclio economico y de población mas important d'Espanya, en l'actualidat licherament por dezaga de Madrit; buena parti d'a historia d'o país en as zagueras doscientas anyadas ye sinyalato por a rivalidat entre as dos ciudatz y a suya batalla por a supremacía en a industria, o comercio, a cultura y a politica.

Conchuche

Conchuche ye qualsiquier d'as presonas fisicas que fan part d'un matrimonio, feito que en a nuestra cultura se fa platero meyante una voda. Os conchuches tienen diferents obligacions entre ells dependendo d'as diferents lechislacions. Una d'ellas ye a fidelidat conchugal, que se creba quan se fa adulterio. Atra obligación común ye o dreito d'alimentos.

Edat Meya

A Edat Meya ye o periodo historico intermeyo entre a Edat Antiga y a Edat Moderna. Se gosa considerar que a Edat Meya dura dende a cayita d'o Imperio Román l'anyo 476 dica o sieglo XV. As dos calendatas de referencia ta situar a fin d'ista edat son o descubrimiento d'America l'anyo 1492 u a cayita d'o Imperio Román d'Orient, en 1453. O nombre fue dato por os hombres d'o Renaiximiento como termin despectivo, porque yera a epoca fosca entre os dos intes de mayor esplendor cultural. Sindembargo, a historiografía mas actual diz que no habió un cambeyo brusco dende a Edat Antiga sino un cambeyo gradual; se charra asinas de l'Antigüidat tardana ta referir-se a os sieglos III-VIII.

O sistema economico y politico d'allora yera o feudalismo y a estructura d'a población piramidal, con os nobles y os clerigos mandando sobre os vasallos. Destaca o teocentrismo dominant, os centros relichiosos yeran tamién focos de cultura y riqueza. A luenga de cultura y d'entrecambeo yera o latín.

Europa yera divita en reinos de mugas cambeants y chicotz ducatos, condatos y atras divisions baixo o poder de nobles que gobernaban de traza absolutista sobre o suyo territorio y os suyos habitants.

En arte, destacan dos movimientos: o romanico (mientres l'Alta Edat Meya) y o gotico (mientres a Baixa Edat Meya). En a economía, basata en o entrecambeo y o treballo agricola, ye important esmentar os gremios, as primeras asociacions profesionals.

Espanya

O Reino d'Espanya ye un estato miembro d'a Unión Europea (UE) situato en o sudueste d'Europa, aon que ocupa 6 setenas partis d'a Peninsula Iberica, que comparte con Portugal. Tamién poseye partis d'o suyo territorio en a mar Mediterrania (as islas Balears), en l'Ocián Atlantico (as islas Canarias), asinas como dos enclaus en o norte d'o continent africán (as ciudatz autonomas de Ceuta y Melilla) y o enclau de Llívia en os Pireneus franceses.

En o suyo territorio peninsular tien mugas terrestres con Francia, a on se troba o enclau de Llívia y o Prencipato d'Andorra en o norte, con Portugal en l'ueste, asinas como con a colonia britanica de Chibraltar en o sud. En os suyos territorios africans, muga por tierra y mar con Marruecos.

Antimás, tien atra serie de distritos y posesions menors no continentals como as islas Chafarinas, o Penyón de Vélez d'a Gomera y as islas d'o Penyón d'Alhucemas, totz debant d'a costa de Marruecos; asinas mesmo, reclama a soberanía d'o isleta Prexil, hue litigato con Marruecos, sin estar posesión oficial de denguno d'os dos. A isla d'Alborán, as islas Columbretz y una serie d'islas y isletas debant d'a as suyas costas completan os suyos territorios.

Se mantién tamién o pleito por a soberanía d'o penyón de Chibraltar con o Reino Unito, de vez que Portugal no reconoixe a soberanía espanyola sobre a comarca pacense d'Olivença.

Fernando Romanos Hernando

Fernando Romanos Hernando (Zaragoza, 1963) ye un investigador d'as variedatz vivas de l'aragonés y escritor. Ye diplomato en Troballo Social y Relacions Laborals y Profesor de IES en Utevo (Zaragoza).

Ye vinclau dende fa muitos anyos a la Val de Chistau (Casa Tornel de Chistén) y participa activament en a vida social de Sobrarbe. Ha adedicau anyos arrienda a investigar y conoixer a luenga aragonesa charrada en ixos lugars y a amostrar l'aragonés en entidatz como a Universidad Popular de Zaragoza.

Ye miembro d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, d'o Consello Asesor de l'Aragonés y estió fundador de o Ligallo de Fablans de l'Aragonés. Ye responsable de socialización de l'Academia de l'Aragonés.

Ha dirichiu os programas europeu FEDER-Interreg Dezaga d'es Perineus: replegar una cultura d'a parola de formación en materia de luengas minoritarias entre l'aragonés y o gascón y POCTEFA-Interreg Culturas Pirenaicas y Nuevas Tecnologías ta creyar una fonoteca transfronteriza en espacio virtual con gravacions d'aragonés y de gascón y a edición de un diccionario quatrilingüe aragonés, gascón, francés, espanyol.

Actualment coordina dende o Gubierno d'Aragón o programa "Lucia Dueso" de promoción de l'aragonés en as escuelas.

Gran Enciclopedia Aragonesa

A Gran Enciclopedia Aragonesa, conoixita a sobent como GEA d'as suyas sieglas, ye una enciclopedia sobre Aragón.

Idioma

Un idioma u luenga ye un sistema de comunicación verbal d'una comunidat humana, que puet estar chicota (luenga tribal), un grupo etnico u nacional (luenga nacional), un conchunto de grupos etnicos d'una rechión (lingua franca) u poblacions de diferents grupos etnicos por tot o planeta (luenga de relacions internacionals). En lingüistica s'emplegan indistintament as parabras "luenga" y "idioma", encara que s'emplega más a primera d'ellas.

O concepto de "luenga" se relaciona con o de "parla" u "fabla". Fabla u parla como capacidat de fablar u parlar d'una presona ye una realización d'a luenga. Dende a parla d'o individuo o concepto de parla se fa extensivo tamién a la capacidat de parlar d'a localidat a on vive ("parla local") y a comarca a on vive ("parla comarcal"). Tamién prene una dimensión social y bi ha parlas parlas cultas y parlas rusticas adintro d'una mesma localidat, una mesma comarca u un mesmo país. A luenga ye formada por o conchunto de totas as parlas entre as que bi ha una comunicación normal y se transmite una cultura común.

Institución Fernando el Católico

A Institución Ferrando lo Católico (IFC) (Institución «Fernando el Católico» oficialment, en castellano) ye una entidat cultural pendient en a Deputación Provincial de Zaragoza y adscrita a lo Consello Superior d'Investigacions Scientificas (CSIC) a traviés d'a Confederación Española de Centros de Estudios Locales. Fue creyada en 1943 ta promover l'alta cultura aragonesa y ha experimentau diversas modificacions en as suyas ordinacions. A zaguer reforma, publicada en o Boletín Oficial d'a Provincia de Zaragoza en 2006, la define como Organismo Autonomo d'a Deputación Provincial de Zaragoza.

Londres

Londres (en anglés London, pronunciato /ˈlʌndən/) ye una ciudat capital d'Anglaterra y d'o Reino Unito, que ye una d'as más grans ciudatz d'Europa. Situata a lo sud de Gran Bretanya y a o canto d'o río Tamisa, fue establita por os romans en o sieglo I sobre un antigo asentamiento d'a tribu celta d'os cantios con o nombre de Londinium. O suyo territorio muga a lo norte con os condatos d'Essex y Hertfordshire, a l'ueste con os condatos de Buckinghamshire y Berkshire, y a lo sud con Kent y Surrey.

Múnich

Múnich (en alemán , en baverán Minga), capital d'o estato federato de Bavera y, dimpués de Berlín y Hamburgo, a tercera ciudat más gran d'Alemanya. Estió d'antis mas a capital d'o ducato de Bavera y d'o suyo succesor o reino de Bavera. Ye situata sobre o río Isar. Ye a seu d'a Universidat de Múnich.

Noruega

O Reino de Noruega u Noruega (en bokmal Kongeriket Norge, en nynorsk Kongeriket Noreg), ye un país d'Europa, situato a lo norte d'a peninsula escandinava. Muga con Suecia, Rusia y Finlandia.

París

París (Paris en francés y oficialment, ) ye a una ciudat de Francia d'a que ye a suya capital, trescruzata por o río Sena. O municipio u comuna de París tien 2.240.621 habitants (2012) y ye o centro d'un aria metropolitana d'una población de 12.292.895 (2012) d'habitants, una d'as mayors d'Europa y que corresponde a la rechión parisina u Île-de-France en francés, una d'as rechions de Francia. Con una superficie de 105,40 km², a suya densidat de población ye de 21.258 hab/km² (2012).

París ye a prencipal ciudat d'o país, seu d'o Gubierno central francés y puesto a on se troban as prencipals representacions diplomaticas d'atros estatos. Antiparte, ye una ciudat con gran importancia economica, en estar, chunto con Londres, o centro economico más important d'Europa.

Dende que Chulio César conquirió as Galias en 52 aC y adhibió o suyo territorio a la Republica Romana, a ciudat de París, que se troba situata en un puesto estratechico, a o canto d'un río navegable como ye o río Sena y en una crucillata natural de camins, esdevenió una ciudat de gran importancia historica, encara más quan esdevenió a capital d'o Reino franco, estando asinas ya ta cutio a capital d'os sucesivos reinos y republicas d'a Historia de Francia dica l'actualidat. Por ixe herencio d'a Historia, a ciudat tien quantos edificios y puestos d'intrés, repuis de más de 2.000 anyadas d'Historia. Fa parte d'a Organización d'as Ciudatz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

Actualment mas d'a metat d'a población menor de 15 anyadas d'a ciudat tien ascendencia forana, en particular d'orichen magrebí y d'as antigas colonias francesas de l'Africa sozsajariana.

Pireneus Atlanticos

Pireneus Atlanticos (en francés Pyrénées-Atlantiques, en gascón Pirinèus Atlantics y en vasco Pirinio-Atlantiarrak u Pirinio-Atlantikoak) ye o nombre de un departamento de Nueva Aquitania, en o sudoeste de Francia (numero 64), que prene o suyo nombre d'os monts Pireneus y de l'Ocián Atlantico.

Tien a suya prefectura en Pau, y dos sub-prefecturas: en Bayona y en Aulorón.

A suya población en 1999 yera de 600.018 habitans, con una densidat de 78 hab./km².

Sieglo VIII

O sieglo VIII ye formato por os anyos entre l'anyo 701 y l'anyo 800, istos dos tamién encluyitos.

Turquía

A Republica de Turquía (Türkiye Cumhuriyeti), u simplament Turquía (Türkiye) ye situata entre Asia (97% d'o suyo territorio) y Europa (3% d'o suyo territorio). A peninsula asiatica d'Anatolia entre a Mar Negra y a Mediterrania forma o «corazón» d'o país, a resta d'o país lo forma a rechión europea de Tracia. Muga a lo noreste con Cheorchia, a l'este con Armenia y a Republica Autonoma de Nahicheván (Azerbaichán), a lo sudeste con Irán, a lo norte con a mar Negra, a l'ueste con Grecia, a mar Echea y Bulgaria, y a lo sud con Iraq, Siria y a mar Mediterrania. A deseparación entre Anatolia y Tracia ye formata por a Mar de Marmara y os estreitos de Turquía (o Bosforo y os Dardanelos), fan de muga entre Asia y Europa, por lo que Turquía ye considerata como transcontinental.A causa d'a suya localización estratechica entre dos continents, a cultura de Turquia ye una mezcla unica d'as tradicions orientals y occidentals. I existioron diferents entidatz politicas dende l'Antigüedat. As tribus turquicas invadioron o territorio en o sieglo XI. O Imperio Otomán principión a estendillar-se a partir d'o sieglo XIV. En l'actualidat, Turquía ye una republica constitucional, unitaria, democratica y secular, formata dimpués d'a cayita d'o Imperio Otomán en a Primera Guerra Mundial. Dende allora, Turquía s'ha integrato cada vegata más en occident y ye miembro de bellas organizacions como lo Consello d'Europa (1949), a OTAN, (1952), a OCDE (1961), a OSCE (1973) y o G20 (1999). Turquía principió as negociacions ta esdevenir miembro plen d'a Unión Europea en 2005, encara que'n ha estato miembro asociato dende 1995. Turquía ye clasificata, seguntes bellas organizacions como país desembolicato, y como potencia rechional.

Uesca

Uesca (en castellán: Huesca) ye una ciudat d'Aragón y capital d'a provincia d'o mesmo nombre u tamién clamata Alto Aragón y d'a comarca d'a Plana de Uesca.

Situata en o centro d'una depresión clamata tamién Plana de Uesca teneba, en 2014, 52.555 habitants en una superficie de 161,04 km2 a 488 m. dencima d'o mar d'Alicán y a una distancia de 70 km d'a vicina Zaragoza. O clima de Uesca ye mediterranio con matices continentals y as precipitacions son arredol os 550 mm anyals.

A suya fiesta mayor ye Sant Lorient y se celebra a semana d'o 9 al 15 de agosto. Ye caracterizada por a vestimenta de color blanco y panyoletas verdes. O dia 9 ye o chupinazo y o dia 10 ye Sant Lorient y os Danzants bailan enfrente d'a basílica de Sant Lorient.

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.