Chipre

Chipre (en griego: Κύπρος, Kypros; en turco: Kıbrıs) ye una isla d'o Mar Mediterranio situada 113 km a lo sud de Turquía y 120 km a l'ueste de Siria aon se clava a Republica de Chipre, un Estau internacionalment reconoixiu, pero que nomás controla os dos tercios d'o sud d'a isla. O tercio norte fue ocupau por Turquía en 1974, establindo a Republica Turca d'o Norte de Chipre. Este zaguer territorio ye reconoixido nomás por Turquía. En a isla tamién se troban os enclaus sobirans d'o Reino Unito de Acrotiri y Dhekelia.

Κυπριακή Δημοκρατία
Kıbrıs Cumhuriyeti
Bandera de Chipre Escudo de Chipre
(En detalle) (En detalle)
Lema nacional:
Himno nacional: Imnos pros tin Eleftherian1
Situación de Chipre
Capital
 • Población
Nicosia
1.814.700
Mayor ciudat Nicosia
Idiomas oficials Griego y turco
Forma de gubierno
President
Republica presidencialista
Dimitris Christofias2
Independencia d'o Reino Unito
16 d'agosto de 19603
Superficie
 • Total
Posición 161º
9.2514 km²
Población
 • Total (2011)
Posición 121º
1.120.4895
PIB (PPA)
 • Total ([[]])
 • PIB per capita
Posición º

Moneda Euro (€)
Chentilicio chipriota
Zona horaria
 • en Verano
UTC+2
UTC+3
Dominio d'Internet .cy
Codigo telefonico +3576
Prefixo radiofonico UNA-UQZ
Codigo ISO 398 / KAZ / KZ
Miembro de: UE, ONU, OSCE
1 A isla no tien himno. A Republica emplega l'himno griego mientres a RTNC emplega l'himno turco.
2 O norte tien un president d'a RTNC.
3 No reconoixita por Turquía, que sí reconoixe a la RTNC.
4 D'os qualos 5.895 km² son en o sud y 3.355 km² en o norte.
5 No incluye a 323.657 en o norte.
6 En o norte s'emplega o codigo +90-392.

Toponimia

O nombre de Chipre tien relación con o cobre u arambre en griego. En aragonés medieval s'escribiba Chipre u Gipre, como en a versión A d'as "Cronicas d'os Chudeces de Teruel".

Estatos d'Asia

Afganistán | Arabia Saudí | Armenia1 | Azerbaichán1 | Bahrein | Bangladesh | Bután | Brunei | Cambocha | Cazaquistán1 | Cischordania2 | Coreya d'o Norte | Coreya d'o Sud | Chapón | Cheorchia1 | Republica Popular de China | Republica de China (Taiwan) | Chipre1 | Chordania | Echipto | Emiratos Arabes Unitos | Faixa de Gaza2 | Filipinas | India | Indonesia | Irán | Iraq | Israel | Kirguizistán | Kuwait | Laos | Liban | Malaisia | Maldivas | Mongolia | Myanmar | Nepal | Omán | Pakistán | Qatar | Rusia1 | Singapur | Sri Lanka | Siria | Tachiquistán | Tailandia | Timor Oriental | Turquía1 | Turkmenistán | Uzbekistán | Yemen | Vietnam

Dependencias: Akrotiri y Dhekelia | Hong Kong | Islas Cocos | Isla de Nadal | Macau | Territorio Britanico de l'Ocián Indico
1 Perteneix a Europa por razons culturals y historicas, pero cheograficament ye en Asia. 2 Territorios controlatos por Israel y gubernatos por l'Autoridat Palestina.
Estatos d'Europa
Abkhasia3 | Albania | Alemanya | Andorra | Armenia2 | Artsakh3 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia y Herzegovina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croacia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslovaquia | Eslovenia | Espanya1 | Estonia | Finlandia | Francia1 | Grecia | Hongría | Islandia | Irlanda | Italia1 | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Luxemburgo | Macedonia d'o Norte | Malta | Moldavia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Nueva Rusia4 | Osetia d'o Sud3 | Países Baixos | Polonia | Portugal | Reino Unito | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suecia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Vaticano
Dependencias: Åland | Akrotiri y Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Islas Feroe | Jèrri | Svalbard
1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relacions historico-culturals con Europa. 3 Parcialment reconoixito. 4 No reconoixito
Akrotiri y Dhekelia

Acrotiri y Dhekelia (Akrotiri and Dhekelia, en anglés; Ακρωτήρι και Δεκέλεια, en griego) son dos bases sobiranas d'o Reino Unito en Chipre, una antiga colonia d'a Corona Britanica. As dos arias contienen bases melitars habitatas por britanicos, zonas residencials a on que viven en a suya mayoría ciudadans chipriotas, y terrenos cautivables.

Acrotiri se troba a lo sud d'a isla, amán d'a ciudat de Limassol. Se diz tamién "Base Sobirana Occidental" (Western Sovereign Base Area en anglés). Más de 3.500 soldatos d'a Reyal Fuerza Aeria y a Marina Reyal son destinatos en a base; entre as suyas responsabilidatz incluyen a colaboración con os Cascos Azuls d'a Organización d'as Nacions Unitas en o mantenimiento d'o proceso de paz.

Dhekelia u Base Sobirana Oriental (Eastern Sovereign Base Area en inglés) se troba en o sudeste, amán de Larnaca, d'a muga con l'autoproclamata Republica Turca d'o Norte de Chipre y d'a ciudat de Famagusta, chunto a la zona libre administrata por Nacions Unitas.

Antiga Grecia

L'Antiga Grecia, a Grecia Clasica u a Civilización Helenica son os nombres con que se conoixe o periodo d'a historia griega, mientres un milenio, dica la muerte d'Aleixandre lo Gran, escaicimiento que marcarba lo comencipio d'o periodo helenistico. L'Antiga Grecia ye considerata por os historiadors como l'alazet d'a cultura occidental. A cultura griega tenió una poderosa influencia en o Imperio Román, y en cheneral sobre tota la cultura occidental, sobre la quala ha influito y continua influindo, sobretot en a luenga, a politica, os sistemas educativos, a filosofía, a sciencia, l'arte y l'arquitectura d'o mundo moderno, estimulando lo Renaiximiento d'a Europa Occidental y mientres o neoclasicismo en os sieglos XVIII y XIX en Europa y America.

L'Antiga Grecia u Helada ye un termin emplegato ta referir-se a lo mundo de parla griega de l'antigüidat. Se refiere no nomás a la peninsula cheografica d'a Grecia moderna, tamién a totas las arias d'a cultura griega que fuoron colonizatas por os griegos:

Chipre y as islas d'o mar Echea, a costa d'Anatolia, Sicilia y o sud d'Italia (rechión conoixita allora como a Magna Grecia), antimás de diversos asentamientos y colonias d'os actuals estatos d'Albania, Bulgaria, Echipto, o sud de Francia, Libia, a costa mediterrania d'a Peninsula Iberica y Ucraína (a peninsula de Crimea). Tamién se bi incluye os territorios de l'anterior Imperio Persa Aquemenida dimpués d'as conquistas d'Aleixandre lo Gran.

Estatos d'o mundo

Ista ye una lista alfabetica d'os Estatos sobiranos d'o mundo. S'incluyen os Estatos independients de jure y de facto. En os zaguers, se i trobará una explicación d'as razons ta encluir-lo. Tamién se puede consultar una lista de dependencias u territorios dependients y una de territorios ocupatos u que deseyan una mayor autonomía.

Ya que a denominación d'a mayoría d'os Estatos d'o mundo no ye encara prou definita en aragonés, muitas d'as solucions pueden estar consideratas como propuestas. S'ha mirato de respectar igual a tradición como l'acercamiento a lo toponimo orichinal, parando tamién cuenta en as solucions adoptatas per as luengas romanicas amanatas a l'aragonés. En muitas ocasions, y per falta d'una denominación normativizata, s'ofreixen més d'una u de dos alternativas, anque se n'aconsella la primera.

Euro

L'euro (€ u EUR ISO 4217, en griego ευρώ, en bulgaro евро, en maltés ewro) ye a moneda unica de 17 d'os 27 países d'a Unión Europea.

Os países que forman a zona euro son Alemanya, Austria, Belchica, Chipre, Eslovaquia, Eslovenia, Espanya, Estonia, Finlandia, Francia, Grecia, Irlanda, Italia, Luxemburgo, Malta, Países Baixos y Portugal.

Amás l'euro se fa servir oficialment en 3 microestatos europeus que tienen alcuerdos con a UE: Ciudat d'o Vaticano, Mónegue y San Marino y como moneda no oficial en Andorra, Montenegro y Kosovo.

Grecia

Grecia (oficialment Republica Helenica) ye un país d'o sudeste d'Europa que fa parte d'a Unión Europea (UE).

Situato en a parti sud d'a Peninsula Balcanica, muga por tierra con Bulgaria, Macedonia d'o Norte, y Albania a lo norte, a l'este con Turquía y con auguas en a Mar Echea y a l'este y sud en a Chonica y Mediterrania.

A suya población ye de 10.815.197 habitants en una superficie de 131.957 km², con una densidat de población de 81,96 hab/km² (2011). Amás important ciudat de Grecia ye a suya capital, Atenas (encluindo o puerto d'o Pireu), encara que bi ha atras ciudatz importants, como Salonica, Patras, Heraklion u Larisa.

A capital d'o país ye a ciudat d'Atenas; o suyo president ye Karolos Papoulias y o suyo primer menistro ye Lukás Papadimos. Grecia declaró a suya independencia (d'antis más yera territorio d'o Imperio Otomán) o 25 de marzo de 1831, independencia que fue reconoixita o 3 de febrero de 1830.

O país fa parte de quantas organizacions internacionals, como a Unión Europea, a OTAN, a Organización d'as Nacions Unitas, a OCDE u a OSCE.

Griegos

Iste articlo ye sobre o pueblo griego. Ta o lugar de Teruel se veiga Griegos (Teruel)

Iste articlo ye sobre l'actual pueblo griego. Ta o pueblo antigo se veiga Griegos antigosOs griegos son os habitants mayoritarios de Grecia (96% d'a población), de Chipre (80% d'a población), habendo-ie minorías griegas en o sud d'Albania (o Epiro), Turquía (en Estambul), con una diaspora en antigos países d'a URSS, America, Australia y Echipto. Parlan una luenga indoeuropea propia, o griego, derivata d'o griego bizantín y a gran mayoría son cristians ortodoxos.

Idioma griego

O griego ye una luenga indoeuropea d'o grupo helenico charrada por 10 millons de presonas en Grecia y medio millón en Chipre.

Para escribir se fa servir l'alfabeto griego. O griego moderno ye a continación d'o griego bizantín.

Idioma turco

O turco (Türkçe u Türk dili) ye una luenga turquica parlata por bells 61.000.000 de presonas por tot o mundo, 46.300.000 d'os qualos en Turquía y 180.000 en Republica Turca d'o Norte de Chipre; en os dos países ye luenga oficial. Tamién la parlan un 9% d'os habitants de Bulgaria y bi existen comunidatz importants en Rumanía, Macedonia d'o Norte, Grecia, Uzbekistán y Alemanya. A mayoría d'a población turcofona ye musulmana.

O standard turco actual ye recient y sustituyó a una luenga escrita conoixita como turco otomán, luenga plena d'arabismos y persismos. O standard turco otomán teneba tantos arabismos y persismos y yera tan luent d'as parlas vivas que una persona que no tenese una educación islamica clasica quasi no lo podeba entender. As parlas vivas yeran més a man d'a primera luenga turquica que s'estendilló por Anatolia. A fins d'o sieglo XIX quan se quereba ixamplar l'amostranza primaria se veyó o problema. En as zagueras decadas d'o Imperio Otomans bells periodistas ya escribiban en un luengache més a man d'a parla popular, pero o prencipal cambeyo en a luenga escrita se produció baixo o kemalismo, y a reforma que sufrió a luenga escrita fue muito més radical que en atros países.

En a decada 1920 Mustafá Kemal emprendió o prochecto de cambear o estandard y fer-lo més turco. Os arabismos y persismos heban d'estar sustituitos quan fuese posible por radices turcas u por neolochismos turcos, y dimpués cambeoron l'alfabeto arabe por l'alfabeto latín. En a decada de 1930 o pueblo mesmo fue movilizato pa replegar parabras turcas puras encara usatas en as parlas turcas locals y se creyoron equipes d'investigadors que rechirasen en os textos antigos pa escar parabras turcas obsoletas que podesen sustituir a los arabismos y persismos. As escuelas y prensa diaria daban publicidat a estas troballas. Se plegaba a prener parabras occidentals d'orichen frances pa sustituir arabismos u persismos quan se veyeba convenient. O vocabulario d'o standard cambeó tanto que bi ha pocos turcos que entiendan os discursos de Kemal en a forma orichinal. O discurso d'os seis días (nutuk) sobre a caita d'o Imperio Otomán y d'amenexer d'a republica, pronunciato en 1927, habió de ser tradueito a lo turco morderno en 1963.

Entre as pocas parolas d'orichen turco en aragonés tenemos café, arribato a traviés d'atro luengaches.

Ilesia Ortodoxa

A Ilesia Catolica Apostolica Ortodoxa ye una comunidat cristiana con una antigüidat, seguntes a tradición, que viene d'os tiempos de Chesús y os dotze apóstols, a traviés d'una sucesión apostolica sin d'entorrompir. Ye a tercera d'as tres grans ilesias u comunidatz cristianas, chunto a la Ilesia Catolica Romana y o conchunto d'ilesias protestants, y ha alto u baixo 215 millons de fiels en tot o mundo.

A Ilesia Ortodoxa ye a heredera de totas as comunidatz cristianas d'a metat oriental d'a Mediterrania. A suya doctrina teolochica s'establió en una serie de concilios, d'os qualos os más importants son os Siet Concilios Ecumenicos, que se celebroron entre os sieglos IV y VIII. Dezaga de quantos conflictos, a Ilesia Ortodoxa se deseparó de l'actual Ilesia Catolica en o dito Scisma d'Orient y Occident, o 16 de chulio de 1054. O cristianismo ortodoxo s'estendilló por Europa oriental gracias a lo prestichio d'o Imperio Bizantín y a la faina de numerosos grupos misioners.

En l'actualidat, o cristianismo ortodoxo ye a relichión predominant en Grecia, Chipre, Rusia, Ucraína, Belarrusia, Serbia, Montenegro, Macedonia d'o Norte, Bosnia y Herzegovina, Rumanía, Moldavia, Bulgaria, Cheorchia y Armenia. Debito a la emigración, existen tamién comunidatz importants en Estatos Unitos, Canadá y Australia.

A Ilesia Ortodoxa ye formata en realidat por unas quantas ilesias autocefalas, que reconoixen l'autoridat, unicament simbolica, d'alcuerdo a lo patriarcato que correspondan (Patriarcato d'Antioquía, de Constantinoble, Patriarcato griego...).

Mar Mediterrania

A mar Mediterrania u mar Mediterranio ye una mar (una mar continental, charrando con mas propiedat) de l'Atlantico oriental, situata entre Europa meridional, Asia occidental y Africa d'o norte. Con una superficie d'alto u baixo 2,5 millons de km² y 3.860 km de largaria, ye a mar interior mas gran d'o mundo. As suyas auguas, que banyan as tres peninsulas d'o sud d'Europa (iberica, italica y balcanica) y una d'Asia (Anatolia), comunican con l'ocián Atlantico (a traviés d'o estreito de Chibraltar), con a mar Negra (por os estreitos d'o Bosforo y d'os Dardanelos), y con a mar Roya (por a canal de Suez, en una obra artificial de zaguerías d'o sieglo XIX).

Una d'as particularidatz d'a mar Mediterrania ye que as mareas en son quasi imperceptibles, en estar una mar zarrata (ye una d'as ditas mars continentals), por no tener atro contacto con as atras mars y ocians que a traviés de l'estreito de Chibraltar (amás d'una conexión artificial con a mar Roya a traviés d'o canal de Suez). Antiparte, ye una mar con una mayor salinidat (u concentración de sals en as syas auguas) que atras mars, porque os aportes d'augua que recibe d'os ríos que i desauguan ye inferior a las perdugas que tien por evaporación. Ista situación fa tamién que a concentración d'a contaminación supere as tasas de contaminación medio-ambientals d'atras mars.

Dende l'Antigüedat, a mar Mediterrania ha esdevenito un camín ta o transporte de mercaderías por as suyas auguas, fomentando asinas o comercio, pero tamién d'ideyas, de teorías artisticas y de qualsiquier atra mena de contacto entre civilizacions. Bellas d'as mas importants civilizacions han floreixito a o canto d'ista mar, que teneba contacto con as culturas d'a Mesopotamia, de l'Antigo Echipto, de l'Antiga Grecia, d'os fenicios, d'os cartachineses y de l'Antiga Roma, ta rematar con a presencia de l'Islam y d'a moderna civilización occidental heredera de Grecia y Roma.

En a mar Mediterrania se puet trobar islas y archipielagos importants, como as Islas Balears, Corcega, Cerdenya, Sicilia, Creta, Chipre, as islas griegas, Malta, o Dodecaneso, etc, amás de muitas atras islas mas chicotas. As mars prencipals que en fan parte son a mar Hadriana, a mar d'Alborán, a mar Tirrena, y a mar Echea. En as suyas auguas desembocan importants ríos, como l'Ebro, o Roine, o Po, u o Nilo, y tamién muitos atros mas chicotz. Tot o territorio aragonés que fa parte d'a cuenca hidrolochica de l'Ebro desaugua en a mar Mediterrania, mesmo que as chicotas partes d'Aragón que fan parte d'a cuenca d'atros ríos, como o río Guadalaviar, i desauguan, encara que no bellas chicotas partes d'o territorio aragonés que desauguan en l'ocián Atlantico a traviés d'a cuenca d'o río Tacho.

Antiparte, as suyas auguas banyan ciudatz importants dende os puntos d'anvista toristico, cultural, historico y cheografico, como Valencia, Barcelona, Marsiella, Chenova, Cáller, Siracusa, Venecia, Split, Atenas, Salonica, Istambul, Esmirna, Beirut, Aleixandría, Tripoli, Túniz u Alcher.

Orient Meyo

L'Orient Meyo (arabe: الشرق الأوسط, hebreu: המזרח התיכון) sinyala una rechión d'Asia dende Siria dica la muga entre Irán y Afganistán, pasando por a Peninsula Arabica.

Sindembargo, as mugas no son clarament definitas, y a vegatas se diz Orient Proximo a la parti mas amanata a lo Mar Mediterranio.

Cheneralment o termin fa referencia a lo conchunto formato por os siguients países:

Arabia Saudí

Bahrein

Chordania

Echipto

Emiratos Arabes Unitos

Irán

Iraq

Israel

Kuwait

Liban

Omán

Qatar

Siria

Yemen

asinas como a los territorios de Cischordania y a Faixa de Gaza.Os países d'o Maghreb (Alcheria, Libia, Marruecos y Tunicia) son a ormino enrastratos a lo Meyo Orient debito a la cerenya relación cultural y historica. Atros países como Sudán, Mauritania y Somalia tamién tienen relación con ista rechión. Turquía y Chipre, aunque cheograficament son amán d'ista rechión se consideran parti d'Europa. A l'este, Afganistán ye a vegatas relacionato con o Meyo Orient.

Republica Turca d'o Norte de Chipre

A Republica Turca d'o Norte de Chipre (RTNC) (en turco: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti KKTC) ye un estato de facto, que controla o tercio norte d'a isla de Chipre, en o Mediterranio oriental. Turquía ye o solo país que la reconoixe; totz os atros gubiernos y as Nacions Unitas reconoixen a sobiranía d'a republica de Chipre sobre tota la isla. A Organización d'a Conferencia Islamica reconoixe a la RTNC como un estato, baixo lo nombre d'Estato Turco Chipriota.

A RTNC tien una población d'alto u baixo 190.000 habitants e un aria de 3.355 kilometros quadratos. A población d'o norte ye quasi de tot turcofablant (Chipriotas turcos y turcos d'o continent) con chicotas poblacions de griegos y libaneses. A RTNC encluye a parti norte d'a ciudat de Nicosia, que sirve como a suya capital. En l'aspecto relichioso, o 99% d'a población profesa la fe musulmana sunni, y l'1% se divide en chicotas comunidatz cristianas; principalment ortodoxas, pero tamién con presencia de protestants y catolicos romans.

Rumanía

Rumanía ye un país y estato situato en o sudeste d'Europa. Muga con Ucraína y a Republica de Moldavia en o noreste, Hongría y Serbia en l'ueste y Bulgaria a o sud. Rumanía tamién tien una chicota faixa de costa en a Mar Negra.

Suecia

O Reino de Suecia, u Suecia ye un país d'Europa que fa parti d'a Unión Europea (UE).

Muga con Noruega en o norte, Dinamarca en o sudueste y Finlandia en l'este.

Unión Europea

A Unión Europea u UE, ye una organización supranacional formata por estatos d'a rechión europea (actualment 28) adedicata a incrementar a integración economica y politica y a reforzar a cooperación entre los suyos estatos miembros. A Unión Europea naixió l'1 de noviembre de 1993, seguntes las clausulas d'o Tractato de Maastricht, encara que ye a heredera d'a Comunidat Economica Europea, creyata en 1957, que desapareixió con a creyación d'a UE.

Con o Tractato d'a Unión Europea, s'atorgó a ciudadanía europea a los ciudadans de cada Estato miembro. S'intensificoron los alcuerdos duaneros y sobre inmigración con o fin de premitir a los ciudadans europeus una mayor libertat ta vivir, treballar u estudiar en qualsiquier d'os estatos miembros y se relaxoron los controls en las mugas.

Las especials relacions politicas se traducen en l'establimiento d'un mesmo Ordenamiento Churidico común, superior a las lechislacions nacionals, y en l'esistencia y funcionamiento d'os suyos organimos politicos y institucións, superiors a los d'os estatos miembros.

Los 28 estatos actualment miembros d'a Unión Europea (con a suya calendata de dentrada) son:

Alemanya (1957).

Austria (1995).

Belchica (1957).

Bulgaria (2007).

Chipre (2004).

Croacia (2013).

Dinamarca (1973).

Eslovaquia (2004).

Eslovenia (2004).

Espanya (1986).

Estonia (2004).

Finlandia (1995).

Francia (1957).

Grecia (1981).

Hongría (2004).

Irlanda (1973).

Italia (1957).

Letonia (2004).

Lituania (2004).

Luxemburgo (1957).

Malta (2004).

Países Baixos (1957).

Polonia (2004).

Portugal (1986).

Reino Unito (1973).

Republica Checa (2004).

Rumanía (2007).

Suecia (1995).Actualment, con los suyos quasi 500 milions d'habitants, a Unión Europea creya arredol d'o 30% d'o Producto Interior Bruto mundial.Dica hue, Gronlandia (parte de Dinamarca) ye l'unico territorio en haber albandonato a Unión Europea dimpués d'haber-ne feito parte, encara que Noruega refusó en 1972 y 1994 en dos referendums a suya dentrada, luego de rematar los alcuerdos previos a la suya incorporación a la UE.

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.