1492

Escaicimientos

Defuncions

Al-Andalus

Al-Andalus ye como se diz en arabe a Peninsula Iberica y part d'Occitania. Al Andalus ye tamién a denominación que dan os historiadors a lo territorio d'a Peninsula Iberica sozmeso a los musulmans en a Edat Meya. A Peninsula Iberica, (y efimerament Septimania) encomenzó a estar baixo poder d'una clase dirichent melitar de relichión musulmana dende l'anyo 711, quan vencioron a lo exercito de lo Reino Visigodo de Toledo, prolongando-se o dominio musulmán bells sieglos, sobre tot en as arias centrals, orientals y meridionals. O proceso de reconquiesta cristiana iba fendo menor a extensión d'os estatos musulmans de l'Al Andalus, y se iban restrinchindo cada vegata més a lo sureste. O zaguer estato islamico en desapareixer en a Peninsula Iberica estió o Reino Nazarí de Granada, en 1492.

Chodigo-espanyol

Iste articlo trata sobre o chodigo-espanyol. Se veiga idioma ladino ta a luenga charrata en Italia.O chodigo-espanyol (djudeo-espanyol, גודיאו-איספאנייול) ye una variedat d'espanyol charrato mientres sieglos por sefardís que forachitoron d'Espanya en 1492, que siguioron o camín d'atros que emigroron enantes.

O chodigo-espanyol no participa d'as prencipals trasformacions lingüisticas que se producioron en o norte d'Espanya enta l'anyo 1400, manimenos si que presenta caracters que se iban cocendo en o sud, como o seseyo-ceceyo.

O sistema fonolochico d'o chodigo-espanyol ha eliminato as sibilants apico-alveolars ("s" xorda y "s" sonora) y las ha sustituitas por as dentals procedents de ts, ds y que se representan en castellán medieval como c, ç, z. Sindembargo conserva a distinción entre as formas xordas y sonoras.

Os fonemas /x/ y /ʒ/ que en o luengache medieval se representaban como x y g, j se conservan, y en o serfardí de Bucarest o fonema /ʒ/ se pronuncia africato como en valencián a prencipio de parabra u dezaga n.

O sefardí de Bucarest presenta a ñ descompuesta en ni: aniu, puniu, niudu, pareixendo-se a la pronunciación rumana.

Corona Hispanica

Corona Hispanica ye un termin historiografico emplegato ta fablar chenericament d'es territorios d'a Corona de Castiella y d'a Corona d'Aragón mientres ixas dos estioren chuntas baixo d'a mano d'a dinastía monarquica d'es Austrias espanyols, d'entre as anyadas 1516 y 1698. Bellas vegadas s'emplega también ta fer referencia ent'o periodo concreto en o qualo a Corona de Portugal perteneixeba t'a casa reyal espanyola (periodo 1581 - 1640).

O termin deixore d'haber significau dimpués d'a unificación d'as dos coronas espanyolas aintro d'o clamato Reino d'Espanya, per manos d'o rei Felipe V d'Espanya, primer rei espanyol d'a Casa de Borbón, qui suprimiore es Fueros d'Aragón unificando es territorios d'as viellas coronas baixo d'as leis de Castiella per efecto d'a promulgación d'es Decretos de Nueva Planta en acabar a Guerra de Succesión (1707 - 1714).

Cuba

A Republica de Cuba ye un país d'America asentato en un archipielago d'o mar d'as Antillas, tamién conoixiu como mar Caribe, en a confluencia entre o golfo de Mexico y l'Ocián Atlantico. A lo norte se troban Estatos Unitos y Bahamas, a l'ueste Mexico, a lo sud as Islas Caimán y Chamaica y a lo sudeste Haití, en l'occident d'a isla La Española, que comparte con a Republica Dominicana.

A población d'o país ye de 11.308.764 habitants (2004) en una superficie de 110.860 km², con una densidat de población de 101 hab/km². Ye asinas a segunda isla más poblata d'as Antillas, dezaga de La Española.

Politicament, Cuba ye una Republica dende a suya independencia d'Espanya, reconoixita o 20 de mayo de 1902 (encara que a luita por a suya independencia prencipió en 1868), con capital en a ciudat de La Habana, estando l'actual President d'o Consello d'Estato Miguel Díaz-Canel. En a vichent Constitución de Cuba, o suyo articlo 1 define a o país como un Estato socialista de treballadors, dende a victoria de Fidel Castro Ruz en a Revolución Cubana en 1960. L'idioma oficial de Cuba ye o castellán, y a suya moneda o peso cubano (encara que tamién bi ha o peso cubano convertible).

As prencipals ciudatz d'o país son a suya capital, La Habana, con más de 2 millons d'habitants, Santiago de Cuba, con más de meyo millón, y Camagüey y Holguín, ciudatz con una población de más de 300.000 habitants. Sindembargo, en o país bi ha 11 ciudatz más con una población superior a los 100.000 habitants.

Encara que en plegar os colonizadors espanyols a Cuba en 1492 a población yera formata por amerindios, as malautías y a propia colonización facioron desapareixer a mayor parte d'a suya población nativa, que fue sustituita por esclavos de raza negra portiatos dende Africa, estando asinas a población actual d'o país una suma de descendients d'istas razas, amás d'una chicota immigración d'orichen asiatico vinclata a la presencia colonizadora espanyola en as islas Filipinas.

Edat Meya

A Edat Meya ye o periodo historico intermeyo entre a Edat Antiga y a Edat Moderna. Se gosa considerar que a Edat Meya dura dende a cayita d'o Imperio Román l'anyo 476 dica o sieglo XV. As dos calendatas de referencia ta situar a fin d'ista edat son o descubrimiento d'America l'anyo 1492 u a cayita d'o Imperio Román d'Orient, en 1453. O nombre fue dato por os hombres d'o Renaiximiento como termin despectivo, porque yera a epoca fosca entre os dos intes de mayor esplendor cultural. Sindembargo, a historiografía mas actual diz que no habió un cambeyo brusco dende a Edat Antiga sino un cambeyo gradual; se charra asinas de l'Antigüidat tardana ta referir-se a os sieglos III-VIII.

O sistema economico y politico d'allora yera o feudalismo y a estructura d'a población piramidal, con os nobles y os clerigos mandando sobre os vasallos. Destaca o teocentrismo dominant, os centros relichiosos yeran tamién focos de cultura y riqueza. A luenga de cultura y d'entrecambeo yera o latín.

Europa yera divita en reinos de mugas cambeants y chicotz ducatos, condatos y atras divisions baixo o poder de nobles que gobernaban de traza absolutista sobre o suyo territorio y os suyos habitants.

En arte, destacan dos movimientos: o romanico (mientres l'Alta Edat Meya) y o gotico (mientres a Baixa Edat Meya). En a economía, basata en o entrecambeo y o treballo agricola, ye important esmentar os gremios, as primeras asociacions profesionals.

Edat Meya tardana

A Edat Meya tardana ye o termin emplegato ta describir a historia europea d'os sieglos XIV y XV. Antes d'este periodo ye l'Alta Edat Meya, y dimpués ye a Edat Moderna (u Renaiximiento).

Arredol d'o 1300, y dimpués de bells sieglos de prosperidat en Europa, o creiximiento s'aturó. Una serie de fambres y plaguas, como a Gran Fambre de 1315-1317 y a Peste Negra, rebaixoron a población a la metat. Ista despoblación fue acompanyata de tensions socials y guerras endemicas; os debantamientos d'os campesins en Francia y Anglaterra y a Guerra d'os Cient Anyos en son dos eixemplos. A unidat d'a Ilesia catolica se crebó por o Gran Scisma d'Occident. Istos escaicimientos han estato clamatos por os historiadors a Crisi d'a Baixa Edat Meya.

D'atro canto, lo sieglo XIV tamién estió un periodo de gran progreso ta las artes y as sciencias. O redescubrimiento d'os textos antigos griegos y romans producioron, con o tiempo, un renaiximiento d'istas dos arias. O proceso principió por medio d'o contacto con os arabes mientres as Cruzatas, pero s'azeleró con a presa de Constantinoble por os turcos otomans, ya que muitos eruditos bizantins se refuchioron en Occident, principalment en Italia. Tan y mientres, a invención d'a imprenta tenió un efecto important en a sociedat europea. Facilitó a espardidura d'a parabra y democratizó l'aprendizache; un resultato derivato en sería o surtimiento d'a Reforma protestant. O creiximiento d'o Imperio Otomán remató con a cayita de Constantinoble en 1453 (l'anyo d'a fin d'a Guerra d'os cient anyos), lo que zarró as posibilidatz de comercio con l'Este. Pero, lo descubrimiento d'America por Cristofo Colombo en 1492, y a navegación arredol d'Africa por Vasco da Gama en 1498 ubrioron nuevas rutas comercials, enfortindo a economia y o poder d'as economías europeas occidentals.

Totz istos escaicimientos marcan a fin d'a Edat Meya y o comencipio d'a Edat Moderna. Cal notar que a división ye artificial, ya que l'aprendizache no desapareixió d'a societat europea, y por tanto, hi haberba prou continuidat entre as civilizacions clasicas y a Edat Moderna. Igualment, os historiadors modernos, principalment en Italia no fablan d'a Baixa Edat Meya, sino d'o renaiximiento d'o sieglo XIV como transición dreita a la era moderna.

Jadraque

Jadraque ye un municipio d'a provincia de Guadalachara, en a comunidat autonoma de Castiella-La Mancha, Espanya. A suya población ye de 1492 habitants (2007), en una superficie de 38,91 km² y una densidat de población de 38,34 hab/km².

Lanacha

Lanacha (Lanaja en castellán) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'Os Monegros y partito chudicial de Uesca.

A suya población ye de 1.460 habitants(2009) en una superficie de 184 km² y una densidat de población de 7,93 hab/km².

Musico

Un musico (u localment mosico) u musicaire (localment, mosicaire) ye una presona que sape componer u executa piezas musicals. En o caso de que componga piezas charramos d'un compositor, mientres que qui executa puet estar un cantaire, instrumentalista u tanyedor (como vriolinista y gaiters, per eixemplo), directors d'orquesta, etc. Tamién ye un musico qui fa adrezos musicals. En a musica popular asobén son muito presents os cantautors, que componen y interpretan cantas.

Palacio de l'Alchafaría

L'Alchafaría (en grafía SLA Aljafaria) ye un castiello-palacio construito en o sieglo XI en a ciudat de Zaragoza (Aragón).

Pasó a estar residencia d'os reis cristians dezaga d'a conquiesta de Zaragoza por Alifonso I lo Batallero. Destaca la reforma que realizoron os Reis Catolicos en 1492. En 1593, Felipe II la transformó en cuartel.

I habió reformas en os sieglos XII (1129), XIII (1260 y 1292), XIV (1301 y 1356), XV (1490-1493), XVI (1593), XVIII (1772) y XIX (1862).

Ye declarato por a UNESCO como Patrimonio d'a Humanidat.

Reconquiesta

A reconquiesta estió un proceso historico en o que os reinos d'o norte d'a Peninsula Iberica que teneban una clase dirichent cristiana ocuporon os territorios de tota a Peninsula, que yeran baixo o poder d'una clase dirichent musulmana. Encara que siga denominata "reconquiesta cristiana" u simplement "reconquiesta", o mesmo proceso se produció en atros países d'Orient Meyo como Cheorchia, u temporalment en o Imperio Bizantín y Armenia. Se considera que encomenzó en l'anyo 722 con a revuelta de Pelai y remató en l'anyo 1492 con a conquiesta de Granada. Estió un proceso complexo y con unas quantas fases.

En a reconquiesta participoron as Ordens melitars, belunas naixitas en as Cruzatas como a Orden d'o Temple, a Orden d'o Santo Sepulcre u a Orden d'o Hespital, y belatras como o Orden de Sant Chaime naixitas en a mesma reconquiesta.

Dimpués d'a reconquiesta se produciba un reparto u distribución de tierras, y a venita de poblacions cristianas d'atras zonas, o que se conoixe como a "Repoblación". Con a repoblación se produció a concentración cheografica en comarcas u vicos concretos d'as poblacions d'a Peninsula que s'heban islamizato en o periodo anterior y no heban estato forachitatas. Os cristians mozarabes se fusionaban con os cristians y a vegatas participaban ellos mesmos en a repoblación. Con a repoblación tamién se produció a sustitución d'as parlas mozarabes por as luengas d'as clases dirichents d'os reinos d'o norte. L'arabe lo manteneban belunas d'as comunidatz islamizatas, sobretot en o sud y en o Reino de Valencia.

Reino Nazarí de Granada

Lo Reino Nazarí de Granada yera situato en las actuals provincias d'Almería, Granada y Malaga, tenendo como capital Granada. Existió dende la suya fundación en l'anyo 1238 por Muhammed I ibn Nasr dica lo 2 de chinero de 1492, quan lo suyo zaguer rei Boabdil lo Chico se rindió a los Reis Catolicos. Estió lo zaguer estato musulmán d'Europa Occidental y fue adhibito a la Corona de Castiella.

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.